Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΩΝ "ΤΡΙΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ"

[Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, 23 Ιανουαρίου 2020]

 

ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ

Διδάκτωρ Φιλοσοφίας

 

Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΩΝ

«ΤΡΙΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ»

         Η υπουργός Παιδείας ανήγγειλε για την 30^η Ιανουαρίου εκδηλώσεις στα σχολεία για τους «τρεις Ιεράρχες» που θεωρούνται προστάτες της παιδείας. Για μια ακόμη φορά η υπουργός φαίνεται αδιάβαστη, διότι η αλήθεια είναι διαφορετική, όπως φαίνεται στη συνέχεια.[1]

Η εδραίωση του Βυζαντίου στηρίχθηκε στην δίωξη  του κλασικού ελληνικού πολιτισμού με τη συνεργασία αυτοκρατόρων και Πατριαρχείων. Καταστατική αρχή του ήταν η εξαφάνιση οτιδήποτε ελληνικού και ο καταναγκαστικός εκχριστιανισμός με κάθε μέσον. Μετά την καθεστωτική του επικύρωση, ο Χριστιανισμός επιδίωξε να είναι και η μοναδική θρησκεία, ακυρώνοντας οιαδήποτε έννοια ανεξιθρησκίας. Τα γεγονότα βίας, λεηλασίας, τρομοκρατίας, καταστροφών, φόνων, καύσεως των βιβλίων είναι γνωστά και δεν είναι μεμονωμένα, αλλά μαζικά. Είναι ο βυζαντινός μεσαίωνας.  

            Σε αυτό το «θεάρεστο» έργο, συνέβαλαν τα μάλα οι βυζαντινοί θεολόγοι, οι οποίοι δεν ήταν διδάσκαλοι της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας και γραμματείας, αλλά της χριστιανικής ηθικής και πίστεως, της εξ αποκαλύψεως μοναδικής αλήθειας. Οι τελευταίοι διδάσκαλοι της αρχαιοελληνικής παιδείας ήταν οι εθνικοί φιλόσοφοι Πλωτίνος, Πορφύριος, Λιβάνιος, Πρόκλος, Δαμάσκιος.  Χαρακτηριστικό παράδειγμα εναντίωσης στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό αποτελεί η γνωστή θεολογική τριάδα (Ιωάννης, Γρηγόριος, Βασίλειος).

Ο Ιωάννης χαρακτηρίζει τις εορτές των εθνικών «σατανικάς και πομπάς δαιμόνων» και επικρίνει την ελληνική φιλοσοφία επειδή προβάλλει ιδέες αντίθετες προς το χριστιανικό δόγμα. Ένθερμος υποστηρικτής της «θεοπνευστίας» των χριστιανικών κειμένων και της εξ αποκαλύψεως αλήθειας, υβρίζει την πλατωνική πολιτεία ως «καταγέλαστον», καθώς και τον παλαιό του δάσκαλο Λιβάνιο, επειδή κατήγγειλε τον εμπρησμό του Ναού του Απόλλωνος στην Αντιόχεια  ως έργο των Χριστιανών. Οι ύβρεις του είναι δηλωτικές της «χρυσοστομίας» του: «Ω μιαρέ...ώ ληρόσοφε...άθλιε και ταλαίπωρε...». Υποστηρίζει ότι τον Ναό έκαψε ο ίδιος ο θεός των Χριστιανών και καταλήγει: «Πράγματι οι Έλληνες είναι πάντα παιδιά, δεν υπάρχει ώριμος Έλλην». Ο Ιωάννης ως Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, διέταξε την καταστροφή του Ναού της Αρτέμιδος στην Έφεσο.

            Ο Γρηγόριος επιτίθεται λάβρος κατά της ελληνικής φιλοσοφίας, χαρακτηρίζοντάς την  άχρηστη και νόθα. Συσχετίζει τους αιρετικούς με τον ελληνικό λόγο και τους στηλιτεύει, διότι αποτελούν ένα «καινόν ασεβείας εργαστήριον». Επιτιθέμενος κατά του Ιουλιανού, που επανέφερε την αρχαιοελληνική παιδεία, ο Γρηγόριος δεν παραθέτει επιχειρήματα, αλλά λιβελλογραφεί και υβρίζει: «Ευηθέστατε και ασεβέστατε και απαιδευτότατε τά μεγάλα». Καταφέρεται επίσης κατά των Ομήρου, Ηρακλείτου,  Αναξαγόρα, Επικτήτου, Σωκράτη, Πλάτωνα, Αριστοτέλη. Τέλος, στο δίλημμα που ο ίδιος θέτει: ποια είναι προτιμώτερη, η αρχαιοελληνική παιδεία («έξω») ή η χριστιανική («ημετέρα»), η εκλογή του είναι σαφώς η δεύτερη.      

Ο «ουρανοφάντωρ» Βασίλειος θεωρεί την πολιτική δευτερεύουσα και σχετικής αξίας, καθότι γήινη και αφορώσα το σώμα, ενώ ανώτερη είναι η θεία εξουσία που αφορά την ψυχή στη «μέλλουσα ζωή». Συνεπώς είναι εντελώς αντίθετος τόσο στην αρχαιοελληνική αντίληψη, που θεωρεί την πολιτική ως πρώτιστη και ουσιαστική ιδιότητα του ανθρώπου (ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῶον, γράφει ο Αριστοτέλης), όσο και στην πρακτική της αρχαιοελληνικής πόλεως, που χαρακτηρίζεται από τη συμμετοχή στην πολιτική. Αρνείται την συμμετοχή των πολλών, καθώς και την κλήρωση για την ανάδειξη στην εξουσία, συνεπώς απορρίπτει διαρρήδην  τη δημοκρατία, που έχει ως βασική αρχή τη συμμετοχή όλων στην εξουσία και στις αποφάσεις. Κατά τον Βασίλειο, πηγή της εξουσίας δεν είναι ο δήμος, αλλά ο θεός, και ο μόνος ικανός να την ασκήσει είναι ο ελέω θεού βασιλεύς. Υποστηρίζοντας το δόγμα «ένας θεός, ένας βασιλεύς, μία οικουμένη» αντιστρατεύεται την αρχαιοελληνική αντίληψη, κατά την οποία πηγή της εξουσίας είναι ο δήμος και όχι ο μονάρχης ή ο θεός. 

Το ποικιλοτρόπως προβαλλόμενο κείμενο «Ομιλία προς τους νέους» αναδεικνύει ακριβώς το αδύνατον της ειρηνικής συνύπαρξης ελληνικού πολιτισμού και χριστιανισμού. Το κείμενο αυτό είναι υπεράσπιση των χριστιανικών ιδεωδών και της εξ αποκαλύψεως αλήθειας. Καταφέρεται κατά των Ολυμπίων θεών και της ηθικής τους. Καταδικάζει την επιθυμία και τις ηδονές του σώματος, που τις θεωρεί όχι μόνο αμάρτημα αλλά και έγκλημα. Απαξιώνει τον πραγματικό κόσμο προς όφελος της «άλλης ζωής», της «αιωνίου». Η μόνη αποδεκτή αρετή είναι η πίστη, που προτείνεται ως ανώτερη της έρευνας και της έλλογης γνώσης. Προκρίνονται έτσι όλες οι αξίες και σημασίες που είναι εντελώς αντίθετες με την αρχαιοελληνική πρακτική, ηθική και γνωσιοθεωρία. Οι αναφορές του, άλλωστε, στους Έλληνες συγγραφείς είναι επιφανειακές και επιλεκτικές, εξυπηρετούν τα ηθικολογικά του πρότυπα.

Είναι εμφανές πως οι «τρεις Ιεράρχες» δεν υπερασπίζονται την αρχαιοελληνική παιδεία, την ελευθερία και τη δημοκρατία, αλλά το χριστιανικό δόγμα της μισαλλοδοξίας και της ετερονομίας. Η παιδεία ως έννοια και κοσμική πρακτική δημιουργήθηκε στην αρχαία Ελλάδα και δή στην Αθήνα. Επιφανείς αντιπρόσωποι είναι οι μεγάλοι φιλόσοφοι Δημόκριτος, Πρωταγόρας, Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης. Αυτοί θα έπρεπε να εμπνέουν μία πολιτική κοινωνία και όχι θεολογικές μετριότητες του βυζαντινού μεσαίωνα. Οι «τρεις Ιεράρχες» είναι τεχνητή κατασκευή των  νεοελλήνων χριστιανών για ιδεολογική χρήση, την οποία η Δεξιά επιβάλλει αυταρχικώς σε μαθητές και εκπαιδευτικούς.

---

[1] Από το βιβλίο μου «Μύθοι και πραγματικότητα για το Βυζάντιο», εκδ. Εξάρχεια. 

ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΟΥΣ «ΚΟΙΝΟΤΙΣΤΕΣ»

[Δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών, 24 Δεκεμβρίου 2019]

Γιώργος Ν. Οικονόμου

Διδάκτωρ Φιλοσοφίας, συγγραφέας

ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΟΥΣ «ΚΟΙΝΟΤΙΣΤΕΣ»

            Η αποτυχία του πολιτικού συστήματος που οδήγησε στην χρεοκοπία επιβάλλει εκ των πραγμάτων την αναζήτηση για μία άλλη πολιτική οδό, μία άλλη πολιτική κίνηση με στόχο  τον εκδημοκρατισμό του ολιγαρχικού πολιτεύματος. Όμως για να ευδοκιμήσει μία τέτοια κίνηση θα πρέπει να έχει σαφές περίγραμμα, σαφή χαρακτήρα, σαφείς στόχους και σκοπούς. Στην κατεύθυνση αυτή είναι απαραίτητο να διασαφηνισθούν έννοιες και όροι, να αποφευχθούν συγχύσεις και παρεξηγήσεις. Ένας όρος που χρησιμοποιείται τελευταίως είναι ο «κοινοτισμός» και δημιουργεί συγχύσεις όταν συνδέεται με την άμεση δημοκρατία. Κατ’ αρχάς, ο όρος «κοινότητα» είναι γενικής χρήσεως και μπορεί να σημαίνει οτιδήποτε, μία συνεύρεση ατόμων, ένα χωριό, μία οικολογική ή κοινοβιακή προσπάθεια, μία οποιαδήποτε συλλογικότητα, (εβραϊκή κοινότητα, ευρωπαϊκή κοινότητα, πανεπιστημιακή κοινότητα)– με άλλα λόγια δεν έχει κάποιο πολιτικό νόημα και περιεχόμενο.

            Από την άλλη, ο όρος «κοινοτισμός» είναι βεβαρυμένος με πολλές ασάφειες και ιδεολογικές επιχωματώσεις, λόγω της χρήσης και κατάχρησης που υπέστη από ποικίλους εθνικιστές, ελληνοκεντρικούς, νεοορθόδοξους και βυζαντινόφιλους που βλέπουν παντού «κοινότητες» - στην αρχαία Ελλάδα, στην ελληνιστική εποχή,  στο Βυζάντιο, στην Τουρκοκρατία, στην μετεπαναστατική Ελλάδα. Οι αριστεροί από την πλευρά τους επικεντρώνονται στην επικράτεια του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ κατά την Κατοχή! Η αλήθεια είναι πως ό,τι και να υπήρξε στις περιπτώσεις αυτές δεν είχε καμία σχέση με την άμεση δημοκρατία, ούτε ως θεωρία ούτε ως πρόταγμα ούτε ως πολίτευμα. Το να βρίσκει κανείς  δημοκρατικές ιδέες και πρακτικές σε αυταρχικές καταστάσεις, σε ετερόνομες θεσμίσεις και γραφειοκρατικές οργανώσεις, αν δεν οφείλεται σε άγνοια, είναι λανθασμένο ιδεολόγημα.  

            Οι λανθασμένες απόψεις έχουν πηγή τους πρώτους νεοέλληνες «κοινοτιστές», τους οποίους επικαλούνται οι σύγχρονοι «κοινοτιστές». Παράδειγμα ο  Κώστας Καραβίδας, ο οποίος με ελληνοκεντρικά παραληρήματα, προβαίνει σε μεγάλες διαστρεβλώσεις, θεωρώντας τον κοινοτισμό «ως το κύριον στοιχείον του ειδικής μορφής αρχαίου ελληνικού πολιτισμού»(!), που «επεκράτησεν, ως τάσις τουλάχιστον, εις όλον τον τότε γνωστόν κόσμον»! Και συνεχίζει απτόητος ο Καραβίδας: «Τα θέατρα και τα στάδια και τα γυμναστήρια και τα ελληνιστικά ήθη και έθιμα και εν μια λέξει όλο το πλήθος των πόλεων που εστόλισαν την Ασίαν ολόκληρον μετά τον Αλέξανδρον δεν ήσαν έργα του κοινοτικού πνεύματος;»! Με άλλα λόγια ο Αλέξανδρος και οι ελληνιστικοί μονάρχες εμφορούνταν από το κοινοτικό πνεύμα! Σε αυτούς τους παραλογισμούς οδηγεί η ακαθόριστη έννοια του «κοινοτισμού» εν συνδυασμώ με τον ελληνοκεντρισμό. Γενικώς υπάρχουν πολλά παραληρήματα και ανακρίβειες στους νεοέλληνες «κοινοτιστές».

            Πάντως, η αθηναϊκή άμεση δημοκρατία δεν ήταν «κοινοτισμός», δεν ανήκει σε καμία κοινοτιστική ιδεολογία, όπως πιστεύουν και γράφουν οι «κοινοτιστές». Όλες οι γραμματειακές πηγές, τα πολιτικά και φιλοσοφικά κείμενα κάνουν λόγο για πόλιν, πολίτευμα και πολιτεία, ποτέ για κοινότητα με την ιδεολογική έννοια των «κοινοτιστών». Ήταν ένα πολίτευμα με βασικές αρχές, θεσμούς, αξίες και διακυβέρνηση από τον ίδιο των δήμο, και διαφοροποιούνταν απολύτως από τα άλλα πολιτεύματα της ολιγαρχίας, της αριστοκρατίας, της βασιλείας και της τυραννίδος. Η διοικητική οργάνωσή της ήταν βασισμένη στους δήμους, από τους οποίους προέρχονταν με κλήρωση  τα πρόσωπα της εκτελεστικής και της δικαστικής εξουσίας, ενώ η εκκλησία του δήμου αποτελούμενη από όλους τους πολίτες ασκούσε την κυβερνητική και την νομοθετική εξουσία. Μπορεί οι «κοινοτιστές» να εντάσσουν την αθηναϊκή δημοκρατία στον «κοινοτισμό», για να στηρίξουν και να επιβάλλουν το ιδεολόγημά τους, όμως αυτό είναι μεγάλη παρεξήγηση και αποτελεί βιασμό των εννοιών.

            Γενικώς δεν υπήρξε «αρχαιοελληνικός κοινοτισμός». Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν «κοινότητες» ή «κοινοτισμό», δεν είχαν κοινοκτημοσύνη, αυτοδιαχείριση και συνεταιρισμούς. Είχαν πόλεις και πολιτείες δημοκρατικές, ολιγαρχικές, αριστοκρατικές, τυραννίδες και στη Μακεδονία μοναρχία. Στις πόλεις υπήρχαν ανταγωνισμοί, κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις, άγριες διαμάχες για την εξουσία και κυριαρχούσαν οι ολίγοι πλούσιοι, οι ευγενείς γαιοκτήμονες ή ο μονάρχης. Εξαίρεση αποτελούσαν οι ελάχιστες δημοκρατικές πόλεις, στις οποίες κυρίαρχος ήταν ο δήμος, ενώ οι κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις δεν εξέλιπαν βεβαίως, αλλά επιλύονταν από όλους τους πολίτες με διαβούλευση στην εκκλησία του δήμου. 

            Σήμερα με τον όρο «κοινοτισμός» ή «κοινότητες» εννοούν ότι κάποια κοινωνικά εγχειρήματα, αγροτικά ή αστικά, επιτρέπουν την από κοινού διαχείριση ορισμένων προϊόντων στην παραγωγή ή στην εμπορία τους, που ήταν παραπλήσια με τον συνεταιρισμό και την αυτοδιαχείριση. Είναι ενώσεις παραγωγικές ή απλώς οικονομικές για επιβίωση και επίλυση καθημερινών κοινωνικών προβλημάτων. Περιπτώσεις τέτοιων εγχειρημάτων συναντώνται μεταξύ άλλων στις αγροτικές περιοχές της Ρωσίας (Μιρ) και των Βαλκανίων (Ζάντρουγκα) μέχρι τον 19^ο αιώνα, στα Αμπελάκια της Θεσσαλίας, στα Ζαγοροχώρια (18^ος -19^ος), σε θρησκευτικά τάγματα, σε μοναστήρια,  σε πρωτοχριστιανικά κοινόβια ή στα σύγχρονα κοινόβια των δεκαετιών ΄60 και ‘70. Ήταν δηλαδή συνεταιριστικές ενώσεις, τοπικές αυτοδιαχειριστικές πρακτικές ή θρησκευτικές συνομαδώσεις. Δεν ήταν πολιτικά εγχειρήματα με δημοκρατικά προτάγματα^. δεν είχαν θέσει ποτέ προτάσεις για την αλλαγή των θεσμών, για τον δημοκρατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Άρα, η σύνδεσή τους με την άμεση δημοκρατία ούτε ιστορικά ούτε θεωρητικά στέκει.

            Οι ανιστόρητες και λανθασμένες απόψεις των «κοινοτιστών» θολώνουν το όραμα για την άμεση δημοκρατία – την δημοκρατία ως πολιτικό πρόταγμα και πολίτευμα που έχει αναλύσει εξαιρετικά ο Καστοριάδης.