Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

[Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Πολίτες, αρ. 14, Μάιος 2010]

Γιώργος Ν. Οικονόμου
Δρ Φιλοσοφίας

Η ΑΠΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Στις δύσκολες συνθήκες που διέρχεται η ελληνική κοινωνία μετά και τα επαχθή μέτρα του ΔΝΤ χρειάζεται να βρεθεί ένας διαφορετικός δρόμος πορείας, αφού εκ των πραγμάτων το μοντέλο διακυβέρνησης που επιβλήθηκε επί τριάντα πέντε έτη έχει αποτύχει παταγωδώς. Ένας δρόμος προσανατολισμού είναι να κατανοηθεί στην ουσία της η κρίση, παγκόσμια και ελληνική. Η κρίση αυτή ονομάζεται και βεβαίως είναι οικονομική, αλλά κατά τη γνώμη μου ουσιαστικώς είναι πολιτική. Πολιτική, με την έννοια ότι οι πολιτικές εξουσίες είναι oι κύριες υπεύθυνες για την τεράστια έλλειψη ελέγχου στους οικονομικούς παράγοντες: τράπεζες, golden boys, διακίνηση κεφαλαίων, «ελεύθερη» αγορά, βιομηχανίες, επιχειρήσεις, ΜΜΕ, χρηματιστήρια, πολύπλοκα τραπεζικά προϊόντα τα οποία ούτε οι ίδιοι οι οικονομολόγοι μπορούν να κατανοήσουν και να ελέγξουν. Αποδείχθηκε εμπράκτως ότι οι πολιτικές εξουσίες είναι υπάκουες στις επιταγές της οικονομίας και των αγορών, οι οποίες με την παγκοσμιοποίηση από την δεκαετία του ’80 είναι κυρίαρχες και ανεξέλεγκτες. Υπάρχει δηλαδή απόλυτη κυριαρχία των αγορών, απόλυτη ανεξαρτησία της οικονομίας, όχι απλώς επειδή οι πολιτικές εξουσίες αδυνατούν να τις ελέγξουν αλλά επειδή και οι ίδιες είναι συνεργοί.
Αυτή η κατάσταση κατέστη δυνατή ακριβώς διότι οι πολιτικές εξουσίες δεν ελέγχονται από κανέναν, κυρίως από τον υποτιθέμενο «φυσικό» ελεγκτή τους, την κοινωνία, τους ανθρώπους, τους ψηφοφόρους τους. Ούτε οι οικονομικές εξουσίες ούτε οι πολιτικές δίνουν λόγο και λογαριασμό για τις πράξεις τους. Δεν λογοδοτούν ούτε απολογούνται σε κανέναν, σε κανένα δικαστήριο, σε καμία βουλή ή συνέλευση. Η συμμετοχή των ανθρώπων ανύπαρκτη, η απουσία της πολιτικής εκκωφαντική.
Η παγκόσμια οικονομική κρίση είναι λοιπόν αποτέλεσμα της απουσίας ελέγχου των κυβερνήσεων επί των αγορών, επί της οικονομίας. Συνεπώς δεν κυριαρχούν τα «εκλεγμένα» όργανα αλλά οι μη εκλεγμένες οικονομικές εξουσίες. Φυσικά μέσα στο πλαίσιο αυτό ο εκλογικός αγώνας των κομμάτων για την εξουσία δεν είναι για κάτι ουσιαστικό, για έλεγχο των αγορών, για το κοινό συμφέρον, αλλά για την καλύτερη συνεργασία με τις οικονομικές εξουσίες προς όφελος των κομμάτων, των μελών τους και των ισχυρών χρηματοδοτών τους. Συνεπώς καταρρέει ο μύθος των εκλεγμένων ηγεσιών και των κοινοβουλίων, που υποτίθεται κυβερνούν για το κοινό συμφέρον, για το συμφέρον του λαού και άλλα ηχηρά παρόμοια.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει σήμερα διεθνώς όχι μόνο ένα τεράστιο έλλειμμα δημοκρατίας και αντιπροσώπευσης αλλά και έλλειμμα νομιμοποίησης για τα αντιπροσωπευτικά πολιτεύματα. Ως γνωστόν η νομιμοποίηση αυτή στηρίζεται στην καθολική ψηφοφορία, στην «ελεύθερη» εκλογική αναμέτρηση των κομμάτων και την ανάθεση εντολής στο πλειοψηφήσαν κόμμα ή σε συνδυασμό κομμάτων, για την διακυβέρνηση των χωρών.
Το έλλειμμα νομιμοποίησης φαίνεται και στην οργανωτική δομή της Ευρωπαϊκής Ενωσης: όλα τα ανώτερα όργανα που ασκούν εξουσία (Επιτροπή, Πρόεδρος, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, Ελεγκτικό Συμβούλιο) είναι μη εκλεγμένα. Το μόνο όργανο που εκλέγεται, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, δεν έχει ουσιαστικές εξουσίες, αλλά γνωμοδοτικές. Το έλλειμμα αυτό επέκρινε και το Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο της Γερμανίας (Καρλσρούη), για τους δικούς του λόγους ασφαλώς, το 2009 με την ευκαιρία τη Συνθήκη της Λισαβώνας. Επισήμανε δε ότι η έσχατη πηγή νομιμοποίησης είναι το γερμανικό κοινοβούλιο. Το ερώτημα όμως που τίθεται είναι: ποιος είναι υπεύθυνος για το έλλειμμα αυτό; Δεν είναι τα μεγάλα και ισχυρά οικονομικώς κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρα και η Γερμανία; Αυτά δεν δίνουν τις κατευθυντήριες γραμμές, πλαίσια, θεσμούς, προσανατολισμούς στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Επομένως πρόκειται είτε για μεγάλη αντίφαση είτε για μεγάλη κοροϊδία εκ μέρους του Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου.
Η ανικανότητα της Ευρωπαϊκής Ενωσης φαίνεται και στο γεγονός ότι δεν είναι σε θέση να ελέγξει την πορεία των κρατών μελών για τήρηση των όρων της ιδρυτικής της συνθήκης, με σκοπό την αποσόβηση κρίσεων και αποσταθεροποιήσεων. Αυτό έδειξε η αδυναμία της στην περίπτωση της Ελλάδας να ενημερωθεί, να διαπιστώσει τo αληθές τεράστιo δημοσιονομικό έλλειμμα και να ελέγξει το υπέρογκο χρέος. Επίσης η Ευρωπαϊκή Ενωση έδειξε την ανικανότητά της ή την απροθυμία της να αντιμετωπίσει τις αγορές και τα παιγνίδια των κερδοσκόπων για να βοηθήσει το κράτος μέλος και το άφησε επί μήνες στο έλεος των αγορών και των κερδοσκόπων, δηλαδή των τραπεζών. Προς τι λοιπόν όλη η ιδεολογία για την ευρωπαϊκή ενοποίηση και την «ευρωπαϊκή οικογένεια»; Η απάντηση είναι: για τα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας και των άλλων ισχυρών ευρωπαϊκών κρατών, των τραπεζών, του μεγάλου κεφαλαίου.
Οι επιπτώσεις της κρίσεως είναι πλέον επώδυνες και επαχθείς εν Ελλάδι, ιδίως για τα μεσαία και κατώτερα κοινωνικά στρώματα. Για την κατάσταση χρεοκοπίας ευθύνεται το ανίκανο και διεφθαρμένο πολιτικό σύστημα, τα ανίκανα και διεφθαρμένα κόμματα, ο υπερτροφικός κρατικοδίαιτος γραφειοκρατικός μηχανισμός, ο ανάλγητος πολιτικός κόσμος, η κυνική οικονομική άρχουσα τάξη. Οι κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ επί τριάντα έξι έτη έκαναν τα πάντα για να οδηγήσουν τη χώρα στην καταστροφή. Έκλεψαν, λήστεψαν, λεηλάτησαν τα δημόσια ταμεία, τα χρήματα των φορολογουμένων, βύθισαν τη χώρα με την υπερχρέωση και υποθήκευσαν το μέλλον των νέων γενεών.
Η κατάσταση αυτή έγινε δυνατή λόγω του πολιτικού ελλείμματος, του ελλείμματος δημοκρατίας, που οφείλεται στην απουσία των ανθρώπων, στη μη συμμετοχή τους στα πολιτικά δρώμενα, στην απουσία ελέγχου επί των πολιτικών και των οικονομικών εξουσιών. Το εύλογο ερώτημα που τίθεται είναι; Ενώ οι καπιταλιστές, οι τραπεζίτες, οι χρηματιστές, τα golden boys, τα κόμματα, οι πολιτικοί, οι γραφειοκράτες κάνουν τη δουλειά τους, εμείς τι κάνουμε; Τα μεγάλα πλήθη των ανθρώπων τι κάνουν; Έχουν αφήσει τους πολιτικούς και τα κόμματα να χειρίζονται εν λευκώ τα μεγάλα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά ζητήματα. Τις τελευταίες δεκαετίες απουσιάζει απελπιστικά το λεγόμενο λαϊκό κίνημα. Από τότε που αυτό εξέλιπε, οι κατακτήσεις και οι ελευθερίες υποχωρούν.
Το ζωτικό ζήτημα που τίθεται λοιπόν είναι: Τι να κάνουμε; Από συντηρητικές, θεολογικές και επιχειρηματικές πλευρές προτείνονται κυβερνήσεις «εθνικής σωτηρίας» από προσωπικότητες του επιχειρηματικού (ή του πνευματικού και πολιτικού) κόσμου. Οι λύσεις αυτές είναι αντιδημοκρατικές και αυταρχικές, οδηγούν σε φαλκίδευση των ελαχίστων δικαιωμάτων που έχουν απομείνει και σε περαιτέρω συρρίκνωση των εισοδημάτων των μεσαίων και κατωτέρων στρωμάτων. Το επιχείρημα εναντίον αυτής της λύσεως είναι απλό: οι επιχειρηματίες ως γνωστόν ενδιαφέρονται πρωτίστως και κυρίως για το δικό τους συμφέρον και όχι για το συμφέρον των εργαζομένων. Πώς ξαφνικά θα εκφράσουν το γενικό συμφέρον; Δια επιφοιτήσεως του εθνικού πνεύματος; Και γιατί μέχρι τώρα δεν συνέβαλαν στη σωτηρία αφού βρίσκονται πάντα σε αγαστή συνεργασία με τις πολιτικές κυβερνήσεις; Διότι είναι αλήθεια ότι η οικονομική εξουσία είναι ipso facto πολιτική εξουσία.
Προτείνονται επίσης από διάφορους αριστερούς οικονομικές λύσεις, όπως στάση πληρωμών, έξοδο από την ευρωζώνη, κρατικοποίηση των τραπεζών κ.λπ. Το μεγάλο ζήτημα είναι ποιος θα χειρισθεί τις «λύσεις» αυτές. Το υπάρχον χρεοκοπημένο, ανίκανο και διεφθαρμένο σύστημα; Στην περίπτωση αυτή είναι σίγουρη η αποτυχία και η επιδείνωση των προβλημάτων και των μεγεθών: αύξηση και συντήρηση του τεραστίου κρατικοδίαιτου μηχανισμού, αύξηση της αναξιοπιστίας διεθνώς, αύξηση των σπρεντ, των ελλειμμάτων.
Συνεπώς ενώπιον αυτού του αδιεξόδου οι λύσεις δεν μπορεί παρά να είναι πολιτικές. Οι οικονομικές λύσεις αποκομμένες από το πλαίσιο που τις δημιουργεί είναι τυφλές, διότι αναπαράγουν από μια άλλη πλευρά την προτεραιότητα της οικονομίας. Η προτεραιότητα αυτή έχει οδηγήσει στη σημερινή αδιέξοδη κατάσταση. Πρέπει η πολιτική να επανέλθει στο προσκήνιο, να αποκτήσει προτεραιότητα. Πολιτική όχι με την έννοια των εκλογών και των κομμάτων, αλλά με την ουσιαστική έννοια: συμμετοχή των ανθρώπων βασισμένη στην αυτοοργάνωση και τον αυτοκαθορισμό, κριτική του πολιτικού συστήματος, αμφισβήτηση των χρεοκοπημένων εξουσιών, ουσιαστικός και ενδελεχής έλεγχος.
Αυτό απαιτεί αυτοεμπιστοσύνη και αυτοεκτίμηση των ανθρώπων. Απαιτεί άμεση κινητοποίησή τους με ενημέρωση, συζητήσεις και δράσεις εκτός των κομμάτων και των επισήμων θεσμών. Οι τοπικές και οι ευρύτερες συνελεύσεις πρέπει να αναλάβουν τον ρόλο που έχουν σήμερα οι αποτυχημένοι υπουργοί, οι ανίκανοι βουλευτές, οι διεφθαρμένοι δικαστικοί, οι διαπλεκόμενοι δήμαρχοι και οι λοιποί άχρηστοι κρατικοί αξιωματούχοι. Χρειάζεται να περιέλθουν στη βάση η λήψη των αποφάσεων, η θέσπιση των νόμων, ο έλεγχος της εξουσίας. Χρειάζονται γενναίες θεσμικές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, μέσω τοπικών, περιφερειακών και γενικών δημοψηφισμάτων. Πρέπει να ανακαλυφθεί, ή μάλλον να επινοηθεί ξανά, η άμεση δημοκρατία. Είναι η μόνη έλλογη, θεραπευτική και ρεαλιστική λύση. Η μόνη έξοδος από τη φθορά και τη διαφθορά.

ΑΜΕΣΗ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

[ Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Πολίτες, αρ. 13, Απρίλιος 2010]

Γιώργος Ν. Οικονόμου
Δρ Φιλοσοφίας


ΑΜΕΣΗ ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΑΛΛΑΓΗ
ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Έχει καταστεί πλέον εμφανής η ανικανότητα του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος στο συνολό του να αποτρέψει τη χρεοκοπία της χώρας. Όχι μόνο διότι αυτό την οδήγησε στη σημερινή απελπιστική κατάσταση, αλλά κυρίως διότι αυτό την οδηγεί σε χειρότερη. Έξι μήνες τώρα η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ απέδειξε ότι ήταν εντελώς απροετοίμαστη, ότι ψευδολογούσε και φλυαρούσε ασυστόλως. Τελευταία δείγματα της ανικανότητάς της είναι τα εξής:
Πρώτον, κάνει τα αδύνατα δυνατά να αναθέσει το μέλλον της χώρας στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Δεύτερον, το οικονομικό επιτελείο (Παπανδρέου, Παπακωνσταντίνου, Σαχινίδης, Κατσέλη) δεν πρόβλεψε καν την άνοδο των σπρεντ στις 400 μονάδες. Ενώ τον Ιανουάριο, ενώ είχε ανακοινωθεί το έλλειμμα 12,7% και είχαν γίνει δύο υποβαθμίσεις, τα σπρεντ είχαν φθάσει στις 300, αλλά οι αγορές είχαν προσφέρει 20 δις. ευρώ που θα μπορούσαν να καλύψουν τις ανάγκες της χώρας. Κανονικά θα έπρεπε να δανεισθούν πριν ανακοινώσουν το αληθές έλλειμμα. Τρίτον, η κυβέρνηση δεν μπόρεσε να ανακαλύψει ένα δάνειο 4, 5 δις. ευρώ της προηγούμενης κυβέρνησης Καραμανλή, η οποία το κράτησε κρυφό. Το δάνειο αυτό ανακάλυψε το κλιμάκιο της Eurostat που επισκέφθηκε το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους τον Μάρτιο 2009. Φυσικά το δάνειο αυτό προστίθεται στο ήδη τεράστιο χρέος και το ανεβάζει σε 303 δις. ευρώ.
Συνεπώς η κυβέρνηση είναι ανίκανη, άχρηστη και επικίνδυνη, ακριβώς όπως και ο πρωθυπουργός της. Δεν έχει κανένα δημιουργικό ρόλο να παίξει, αντιθέτως βυθίζει τη χώρα στην παρακμή. Έχει καταντήσει ένα απλό εκτελεστικό όργανο της Ευρωπαϊκής Έπιτροπής, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου. Όμως οποιαδήποτε ομάδα ανθρώπων μπορεί να ανταποκριθεί στον ρόλο αυτόν, δεν χρειάζεται η ομάδα της δυναστείας Παπανδρέου.
Πρέπει να επισημανθεί επίσης και η παροιμιώδης πια ανικανότητα και απάτη της προηγούμενης κυβέρνησης Καραμανλή. Ούτε βεβαίως ο Σαμαράς, νέος αρχηγός της αμαρτωλής ΝΔ, είναι ικανός για κάτι καλύτερο. Διότι υπήρξε από τα ηγετικά στελέχη της ΝΔ και ευθύνεται για την αποτυχία της - όχι μόνο δεν διεχώρησε τη θέση του αλλά εξυμνούσε και τον Κ. Καραμανλή. Επίσης είναι από τους κυρίους υπευθύνους, με τον εθνικισμό, τη φιλοδοξία και την αβελτηρία του, για το αδιέξοδο στο θέμα της ονομασίας των Σκοπίων, που ταλανίζει τη χώρα εδώ και δύο δεκαετίες. Ούτε φυσικά η Μπακογιάννη-Μητσοτάκη αποτελεί λύση. Οι πολιτικοί των δύο κομμάτων είναι φορείς των ιδίων αντιλήψεων που οδήγησαν τη χώρα στη χρεοκοπία. Είναι φορείς του κομματοκρατικού συστήματος το οποίο επιτρέπει τον έλεγχό του και τον προσανατολισμό του από την οικονομική ολιγαρχία, εγχώρια και διεθνή. Ενώ το σύστημα αυτό δεν υφίσταται κανένα απολύτως έλεγχο από την κοινωνία, λόγω αφ’ ενός της απόσυρσης των ανθρώπων στον ιδιωτικό χώρο και αφ’ετέρου λόγω της ανυπαρξίας ουσιαστικού δικαστικού ελέγχου. Βαδίζει έτσι τον εύκολο δρόμο της γενικευμένης διαφθοράς και ανικανότητας.
Το κομματοκεντρικό σύστημα χαρακτηρίζεται από πρωθυπουργοκεντρισμό, πράγμα που το εξομοιώνει με αιρετή μοναρχία. Στα λόγια είναι δημοκρατία, στους τύπους ολιγαρχία και στην ουσία μοναρχία. Το ανεξέλεγκτο αυτό σύστημα έχει αποτύχει, έχει οδηγήσει τη χώρα στη χρεοκοπία. Οι δομές και τα πρόσωπα της κρατικής γραφειοκρατίας είναι βαθύτατα διεφθαρμένα και ανίκανα. Διδάσκαλοι και καθοδηγητές σε αυτό είναι τα πελατειακά διεφθαρμένα κόμματα και οι ανίκανοι και διεφθαρμένοι πολιτικοί. Ο Ε. Ροΐδης στο τέλος του 19ου αιώνα το είχε διαπιστώσει με τον τρόπο του: «Οι Έλληνες διαιρούνται εις τρεις κατηγορίας α) εις συμπολιτευομένους, ήτοι έχοντες κοχλιάριον να βυθίζωσιν εις την χύτραν του προϋπολογισμού, β) εις αντιπολιτευομένους, ήτοι μη έχοντας κοχλιάριον και ζητούντας παντί τρόπω να λάβωσι τοιούτον, γ) εις εργαζομένους, ήτοι ούτε έχοντας κοχλιάριον ούτε ζητούντας αλλ’ επιφορτισμένους να γεμίζωσι την χύτραν δια του ιδρώτος αυτών».
Παρότι το κομματικό σύστημα κοστίζει πανάκριβα στον έλληνα φορολογούμενο όχι μόνο δεν προσφέρει τίποτε το ουσιαστικό και δημιουργικό αλλά οδήγησε τη χώρα στη χρεοκοπία. Πρέπει συνεπώς να καταργηθεί, να αλλάξει. Πρέπει επί τέλους να υπάρξει τιμωρία και κάθαρση. εξυγίανση του πολιτικού τοπίου από τους διεφθαρμένους και ανίκανους πολιτικούς, από τα διεφθαρμένα και ανίκανα κόμματα, από το διεφθαρμένο και ανίκανο ολιγαρχικό σύστημα. Στην προοπτική αυτή μία λύση προέχει και επιβάλλεται: η πολιτική και η δικαστική έρευνα από πολυπρόσωπα αδέκαστα όργανα για το «πόθεν έσχες» και το άνοιγμα των λογαριασμών των ενόχων σε Ελλάδα και εξωτερικό. Κυρίως όμως η καταδίκη των πρωταιτίων των τελευταίων τριών δεκαετιών: πρωθυπουργών, υπουργών, υφυπουργών, γενικών γραμματέων, βουλευτών, διευθυντών δημοσίων οργανισμών και ΔΕΚΟ, άρα η δήμευση των περιουσιών τους και η φυλάκισή τους. Αυτά τα πολυπρόσωπα αδέκαστα όργανα θα είναι επιφορτισμένα επίσης με τον δικαστικό έλεγχο κάθε μελλοντικής εξουσίας, όλων των ασκούντων εξουσία και όλων των διαχειριστών του δημοσίου χρήματος.
Ταυτοχρόνως όμως θα πρέπει να προταθούν αιτήματα αλλαγής του πολιτικού συστήματος. Αιτήματα που θα αποδυναμώνουν το υπάρχον ολιγαρχικό σύστημα και θα δημιουργούν τις προϋποθέσεις για τον ουσιαστικό έλεγχο της εξουσίας, για την άμεση συμμετοχή των ανθρώπων στη λήψη των αποφάσεων και στη θέσπιση των νόμων. Τέτοιες θεσμικές αλλαγές είναι α) η νομοθέτηση δημοψηφισμάτων για τα μεγάλα οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα. Τα δημοψηφίσματα εξασφαλίζουν την ενημέρωση της κοινωνίας και την διαφάνεια, β) συνελεύσεις δήμων στην τοπική αυτοδιοίκηση με αποφασιστικές και ελεγκτικές αρμοδιότητες, που σημαίνει ότι οι δήμαρχοι να γίνουν εκτελεστές των αποφάσεων και ελεγχόμενοι από τη συνέλευση. Οι τρεις αυτές ουσιώδεις θεσμικές αλλαγές (δικαστικό, δημοψηφίσματα και τοπικές συνελεύσεις) μπορεί να συνοδευτούν και από άλλα άμεσα και επείγοντα αιτήματα.
Αυτά βεβαίως δεν μπορούν να γίνουν από το υπάρχον πολιτικό σύστημα της αποτυχημένης πολιτικής και οικονομικής ολιγαρχίας, αλλά από την ίδια την κοινωνία, από την κινητοποίηση και την απαίτηση των ανθρώπων, από τα διωκόμενα και χειμαζόμενα κατώτερα και μεσαία στρώματα. Με την προϋπόθεση ότι δεν θα ευνουχισθούν από τους σοσιαλιστές, τους εθνικιστές, τους κρατικιστές τους κομμουνιστές και τους σταλινικούς. Η σπουδαία φιλόσοφος Χάννα Άρεντ λέει πολύ σωστά ότι η μόνη δύναμη που έχει ο λαός είναι η «εφεδρεία της επανάστασης». Η επανάσταση σημαίνει εδώ τη ριζική αλλαγή. Δεν σημαίνει φυσικά ότι αυτή πρέπει να γίνει με όπλα, αίματα, φόνους και καταλήψεις χειμερινών ανακτόρων. από κάποια «πεφωτισμένη» κομματική πρωτοπορία κομμουνιστικού - λενινιστικού, μαοϊκού, καστρικού ή γκεβαρικού - τύπου. Αντιθέτως, αντιλήψεις και πρακτικές αυτού του είδους έχουν αποτύχει παταγωδώς, αφού οδήγησαν σε δικτατορικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα, σε φαλκίδευση ατομικών ελευθεριών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε φυλακές, στρατόπεδα συγκεντρώσεως, σε ψυχιατρεία, εκτελέσεις και βασανιστήρια.
Η ριζική αλλαγή γίνεται από τους ίδιους τους ανθρώπους, από την αυτοσυγκρότηση, την αυτοοργάνωση και τον αυτοκαθορισμό τους. Επομένως δεν μπορεί να αρκεσθεί στο «necessitas legem non habet» (H ανάγκη δεν γνωρίζει νόμους), διότι έτσι δεν δημιουργείται κοινωνία και πολιτισμός. Ο δρόμος προς τη δημοκρατία χαράσσεται όταν η ανάγκη είναι σε θέση αφ’ ενός να αμφισβητήσει τους υπάρχοντες άδικους νόμους και αφ’ ετέρου να προτείνει δικούς της νόμους, δημιουργικούς, δημιουργούς ελευθερίας, συμμετοχής και ισότητας. όταν δηλαδή η δρώσα συλλογικότητα, το σκεπτόμενο πράττειν, προτείνει και δημιουργεί θεσμούς για να επιτευχθεί η συμμετοχή των ανθρώπων στη λήψη των αποφάσεων και στη θέσπιση των νόμων, εξασφαλίζοντας την ελευθερία και την ισότητα.
Η αταξία και το χάος δεν είναι λύσεις πρόσφορες και μόνιμες. Οι ανθρώπινες κοινωνίες θέλουν τη σταθερότητα και την ασφάλεια. Σε κρίσιμες ή εξεγερσιακές κοινωνικές καταστάσεις όταν η κοινωνία δεν μπορεί να επιβάλει τη δημοκρατία και την αυτοκυβέρνηση, δηλαδή όταν η ανασφάλεια, η αταξία και το χάος επικρατούν, τότε δυστυχώς επεμβαίνουν οι κατασταλτικές δυνάμεις της εξουσίας και επιβάλλουν αυταρχικά, ολιγαρχικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα, στο όνομα ακριβώς της τάξεως και της ησυχίας. Η ιστορία και η κοινωνία απεχθάνονται το κενό. όταν αυτό δεν μπορεί να καλυφθεί από δημοκρατικούς θεσμούς τότε καλύπτεται δυστυχώς από αντιδημοκρατικούς. Η ιστορία βρίθει τέτοιων ατελέσφορων προσπαθειών που απέληξαν σε αυταρχικές θεσμίσεις.